Pozytywna opinia RIO o projekcie budżetu na 2027 rok nie oznacza, że w budżecie niczego nie brakuje. RIO ocenia dokument, ale nie widzi umów, list płac, planów reorganizacji ani harmonogramu wpływów. Przed sesją warto więc samodzielnie sprawdzić 12 rzeczy w czterech grupach: zobowiązania, ludzie i organizacja, dochody oraz płynność i ryzyka.
Projekt budżetu na 2027 rok jest już złożony. Teraz samorządy czekają na opinię regionalnej izby obrachunkowej, a potem na sesję. Rok temu prawie 74% projektów budżetu zaopiniowano pozytywnie bez żadnych uwag, wynika ze sprawozdania Krajowej Rady RIO. W tym roku jest jednak inaczej: to pierwszy budżet przygotowany w nowej klasyfikacji budżetowej. Przy takiej zmianie i jesiennym natłoku obowiązków łatwo coś przeoczyć. Dlatego warto jeszcze raz spojrzeć na projekt i przejrzeć tematy, których RIO nie oceni.
RIO sprawdza zgodność z prawem, kompletność uchwały, relacje i spójność liczb. Tego, co dzieje się poza dokumentem, nie zna. To wie tylko urząd, a najlepiej Skarbnik.
Dowóz uczniów, energia, utrzymanie dróg, ochrona i sprzątanie budynków. Te umowy często zawiera się jeszcze w trakcie roku na rok kolejny. RIO ich nie widzi. Warto sprawdzić, czy każda ma pokrycie w projekcie, i pamiętać o klauzulach waloryzacyjnych w umowach wieloletnich.
Komunikacja publiczna, wspólne zadania z innymi samorządami, związki JST. Kwoty wynikają z porozumień i uchwał innych podmiotów, a RIO nie porówna ich z projektem.
Zadania przeniesione jako wydatki niewygasające są finansowane z budżetu 2026. Jeśli to samo zadanie jest też w projekcie na 2027, ten sam wydatek jest zaplanowany dwa razy.
RIO nie zna list płac. Podwyżki obowiązujące od stycznia oraz nagrody i odprawy, o których wiadomo już dziś, powinny być zaplanowane od początku, a nie dopisywane w trakcie roku.
Przekształcenie OPS w centrum usług społecznych, nowe centrum usług wspólnych albo połączenie jednostek. Od tego zależy, w planie której jednostki znajdą się wydatki. Jeśli zmiana nastąpi w trakcie roku, np. połączenie szkół od 1 września, trzeba zaplanować wydatki osobno na okres przed zmianą i po niej.
Nowa hala sportowa czy remiza strażacka to od pierwszego dnia rachunki za energię, ogrzewanie, ubezpieczenie i utrzymanie budynku. Inwestycja znika z budżetu razem z ostatnią fakturą, a koszty utrzymania dopiero się zaczynają. W projekcie na 2027 rok tej inwestycji już nie ma, więc RIO nie zauważy, że trzeba za nią płacić. Skarbnik to wie.
Jeśli rada obniżyła stawkę albo wprowadziła zwolnienie po przygotowaniu projektu, dochody mogą być zawyżone. W gminach dotyczy to przede wszystkim podatków i opłat lokalnych.
Zaplanowany dochód ze sprzedaży działek wygląda dobrze w tabeli. Ale czy jest operat, ogłoszony przetarg i zainteresowany kupujący? Jeśli ten dochód finansuje inwestycję, jego brak rozsypie plan.
Z praktyki: sprzedaż mienia to dochód, który łatwo zaplanować zbyt optymistycznie, a potem trzeba go korygować w trakcie roku.
Niektóre wpływy można wydać tylko na zadania wskazane w ustawie, np. opłatę za odpady w gminie wyłącznie na system gospodarowania odpadami. Jeśli koszty takiego zadania wzrosły, różnicę trzeba pokryć z innych dochodów, a to zwykle oznacza rozmowę z radą.
RIO ocenia budżet w skali całego roku. Nie sprawdzi, czy w każdym miesiącu będzie z czego zapłacić. Jeśli duże wydatki przypadają na początek roku, a duże wpływy dopiero później, przez kilka miesięcy może brakować pieniędzy. Pomocny jest harmonogram realizacji budżetu.
Dochód jest w budżecie, ale gdy wykonawca wystawi fakturę, trzeba ją zapłacić wcześniej z własnych środków. Refundacja może przyjść po kilku miesiącach.
Z praktyki: refundacja za projekt unijny potrafi przyjść w częściach, rozłożona nawet na lata. Przez cały ten czas budżet musi udźwignąć wydatki, za które pieniądze dopiero mają wrócić.
Sprawy sądowe, możliwe zwroty dotacji, wkłady własne do projektów czekających na rozstrzygnięcie naboru. O tych ryzykach wie tylko urząd.
Na szczęście jest jeszcze czas. Złożonego projektu się nie podmienia, ale zmiany można wprowadzić jako poprawki głosowane na sesji, przed głosowaniem całej uchwały budżetowej. Trzeba przy tym pamiętać o trzech rzeczach:
Dobra praktyka: zanim budżet trafi pod głosowanie, warto porozmawiać z radnymi na komisjach i wnikliwie wyjaśnić wszystkie wątpliwości. Pomaga też spisanie najważniejszych informacji na jednej kartce, żeby na sesji mieć je pod ręką.
Więcej o tym, dlaczego złożonego projektu nie można podmienić i jak zmieniać go przed uchwałą, można przeczytać w artykule Projekty budżetu i WPF złożone. Co dalej?. Zasady zgłaszania poprawek określa uchwała w sprawie trybu prac nad budżetem, o której pisaliśmy w tekście o uchwale trybowej.
RIO ocenia dokument. Skarbnik zna samorząd i najlepiej wie, czego w projekcie brakuje.